Zeki Velidi Toqan kimdir?

1992-də Azərbaycan prezidenti Əbülfəz Elçibəy Türkiyəyə rəsmi səfərə gəlmişdi. Bu səfər sırasında Zeki Velidi Toqanın məzarını ziyarət etmək istədiyini söyləmiş, ortalıq qarışmışdı! Ona görə ki, əvvəlcə Zeki Velidi Toqanın kim olduğunu bilmədikləri məlum olmuş, sonra kimliyini öyrənmişlər - bu dəfə də məzarının yerini bilmədikləri ortaya çıxmış!

Əbülfez Elçibəyin israrı üzərine 2 saat araşdırmadan sonra məzar tapılmış, Elçibəy məzar başında duasını oxumuş və rahatlıq tapmışdır!

Zeki Velidi Toqan haqqında bu səfərdən və ziyarətdən sonra araşdırmalar başlamışdır!

Z.V.Toqan-1890-cı ildə 10 dekabrda Başqurdların ölkəsində dünyaya gəlib.
Kazan Universitetini bitirib.
Sonra Kazan və Ufada ərəb ədəbiyyatı və Türk tarixi dərsləri verib.

Kazan Universiteti-Tarix, Coğrafya və Etnoqrafya dərnəyi adına Daşkənd, Buxara və Fərqanədə tarix, ədəbiyyat və etnoqrafya araşdırmaları edib (1913-1914). Bu araşdırmalar zamanı Yusuf Has Hacibin yazdığı Kutadqu-Bilik adlı əsərin yeni bir nüsxəsini tapmışdır. Ufa müsəlmanlarının təmsilçisi olaraq 1916-da Dumaya seçilir.

1917-də Sovet inqilabından sonra Başqurdların torpaqlarında Türk Dövləti qurulur və Z.V.Toqan Müdafiə naziri olur.

Türk birliyini müdafiə etdiyi üçün Sovetlərlə arası pozulur. Başqanlıkdan çəkilərək Güney Türkistana gedir və ordakı antisovetçilərə qoşulur. Ama bu mübarizə də başarısız olunca Fransaya gedir. Paris kitabxanalarında və Berlin kitabxanasında çalışmalar yapır.
1925-də Türkiyəyə çağırılır.
1927-də İstanbul Darülfünununda Türk tarixi və tarixdə üsul müəllimliyinə təyin edilir.
1932-də yapılan birinci Türk tarix konqresində dövlətin rəsmi tezinin əleyhinə fikir söylədiyinə görə işdən qovulur.

Sonra Vyanaya gedir. Vyana universitetində İbn-i Fadlanın Səyahetnaməsi adlı doktorluq işini müdafiə edir.
Bonn ve Göttingen universitetlerində dərs verir.

1939-da Türkiyeye dönen Z.V.Toqan İstanbul universiteti Edebiyat fakültesinde Professor olaraq çalışmağa başlayır. Sonra Ordinalius-Professor olur!
Turançılıqda ittiham olunaraq 1944-de hebs olunur.
Bir il hebsde qaldıqdan sonra mehkeme beraet verir.

1948-de tekrar Edebiyat fakültesindeki işine qayıdır.
1950-de İslami Tedqiqler institunu qurur ve ömrünün sonuna qeder burda müdür olaraq işleyir.
1970-de İstanbulda ebediyete qovuşur!

Z.V.Toqanın,Rusya ve Orta Asyadakı Türklerle elaqeli 300-e qeder kitab ve meqalesi var.
Xatireler'i 1961-de yayınlanır.

Eserlerinden bezileri:
1) Bu günkü Türkeli,Türkisdan ve yaxın tarixi-1947.
2) Ümumi Türk tarixine giriş-1946.
3)Tarixde Üsul-1950.
4) Türklüyün müqedderatı üzerine-1970,
5) Oğuz Dastanı!

Bu yazını yazmaqda esas meqsedim dünyanın gelmiş-keçmiş en Böyük Komutanlarından-Serkerdelerinden-Esgeri Liderlerinden olan ÇİNGİZ XAN haqqında Z.V.Toqanın araşdırmasının ne qeder ciddi olduğuna inam yaratmaqdır! ÇİNGİZ XAN kimdir ve hansı kenddendir?  Növbeti yazıda!

Aqil Səmədbəyli